پیش به سوی زندگی بهتر : تضمین سلامت روان با ایمان به خدا

مهدیه علوی

مقدمه

انسان موجودی است که فطرت و امور فطری را به ودیعه از جانب خداوند متعال دریافت نموده که همه آنها در جهت دهی زندگی او مؤثر واقع می‏شوند. به لحاظ فطری بودن موجودیت انسان، او آگاهانه یا ناخود آگاه خود را به یک مبدا متعالی متصل می‏داند که تمامیت اتکال و توجه او را در بر می‏گیرد.

حس پرستش و کمال جویی یکی از امور فطری است که در جهت دهی این اتصال، انسان را همراهی می‏کند. در این ارتباط و اتصال پدیده‏ای به نام «ایمان‏» از جانب انسان به خداوند متعال و مبدا تکامل یافته خلق می‏شود که تنها فاعل آن آدمی بوده و بر اساس مبانی و مبادی فکری خود، این پدیده را در زندگی مؤثر می‏داند. به عبارت دیگر سهم تاثیر ایمان در زندگی آدمیان بسته به آن است که انسان چه تفسیر و برداشتی از میزان تاثیر این پدیده داشته باشد. گاهی ایمان از بدو تا ختم زندگی را جهت می‏بخشد و گاه اثر گذاری آن تا حد حداقل کاهش می‏یابد. این اثر گذاری و اثر پذیری منوط به انتخاب آگاهانه آدمیان است که «انا هدیناه السبیل اما شاکرا و اماکفورا» . ^(۱)

این مقاله در پی آن است که پس از در نظر گرفتن اصل ایمان به عنوان یک اصل موضوعه، آثار و لوازم فردی و اجتماعی آن را (هر چند به اختصار) بیان نماید.

تبیین موضوع

اعتقاد و باورهای مذهبی، به عنوان نیاز اصلی انسان در جهان هستی معرفی می‏شود. نیاز به یافتن، فهم و بر قراری ارتباط و اتصال به مبدا وجودی، فهم غایت و هدف زیست و نقش آدمی در این جهان، چگونگی ارتباطات آدمیان (خدا، خود، دیگران و طبیعت) و نحوه برخورد وکنش انسان از جمله نیازهایی هستند که صرفا مذهب تنها پاسخگوی آنها است; چرا که زمانی نیازها به واقع و روشن پاسخ داده می‏شوند که در مرحله قبل از پاسخ، شناسایی نیازها به درستی و روشنی صورت پذیرفته باشد و این امر بدیهی و قطعی است که به هر اندازه انسان در شناخت‏شناسی گام بردارد نمی‏تواند معرفت کاملتر از تنها خالق خود داشته باشد; پس کاملترین برنامه نیز از سوی همان مبدا وجودی پذیرفته خواهد شد و آدمی صرفا در صورتی در طی طریق خود توفیق خواهد یافت که این برنامه را در زندگی خود جاری وساری بیند.

تا به اینجا دریافتیم که :

اولا: انسان موجودی فطری است;

ثانیا: بر اساس امور فطری طریقه زندگی خود را آگاهانه انتخاب کند;

ثالثا: برنامه‏ایی که این راه را از ابتدا تا اتصال معین کرده و جهت می‏دهد، دین نام گرفته است، از جانب تنها مبدا وجودی برای انسان عرضه شده است.

رابعا: بر اساس میزان حضور این برنامه در زندگی فردی و اجتماعی انسان، میزان ایمان او به مبدا و برنامه ارائه شده از سوی خداوند تعیین می‏شود، چرا که ایمان تصدیق کردن کسی را و در انقیاد او در آمدن ^(۲) معرفی شده است.

حیطه تمرکز

بر اساس مطالب مطروحه و نتایج ماخوذه، اثرات مذهب و ایمان در سلامت انسان مورد توجه قرار می‏گیرد.

استاد شهید مطهری رحمه الله در بررسی محققانه خویش آثار و فوائد ایمان را به این شکل ترسیم می‏کنند:

ایجاد بهجت و انبساط، نیکو سازی روابط اجتماعی و در نهایت کاهش و رفع ناراحتی‏ها، که اینک به بررسی آنها می‏پردازیم:

۱٫ بهجت‏آفرینی

اولین اثر ایمان به لحاظ بهجت آفرینی و انبساط آفرینی، «خوش بینی‏» است. خوش بینی به جهان و هستی. ^(۳)

به لحاظ آنکه ایمان نحوه تلقی انسان را نسبت‏به آدم و عالم شکل بخشیده و در نهایت آفرینش را غایت مدار معرفی می‏کند و غایت را تکامل و سعادت انسان در اتصال به مبدا وجودی بیان می‏دارد; در نهایت دید انسان را به کلیت نظام هستی و قوانین حاکم بر آن خوش بینانه خواهد ساخت. آدمی در این نحوه نگرش به خلقت‏خود توسط تنها خالق، ایمان دارد و بر اساس این ایمان هر آنچه که به عنوان برنامه راه از سوی آن مبدا ارائه شود مورد پذیرش یقینی قرار خواهد گرفت.

او بر این اعتقاد است که وسایل رشد و ترقی او کاملا مهیا است، یعنی اگر نتواند گامهای سعادت را در راه تکامل بردارد، مقصر خود اوست. این اعتقاد و اندیشه است که او را با امیدواری به آینده‏ای درخشان به حرکت وا می‏دارد.

در مقابل فردی که به مبدا و معاد ایمان ندارد و عناصر ایمان را در زندگی خود دخالت نمی‏دهد، آگاهانه عملکردی را برای خود انتخاب کرده است که سراسر ناراحتی، اضطراب و عدم آرامش است.

«و من اعرض عن ذکری فان له معیشه ضنکا» (طه/ ۱۲۴)

چرا که به واقع ایمان تنها عنصری است که زندگی را درون جان ما بر ما وسعت می‏بخشد و مانع محکمی خواهد شد بر هر گونه فشار و سختی‏های ورحی روانی.

اثر دومی که وارد این بحث می‏شود «روشندلی‏» است. آدمی به محض اینکه به حکم ایمان جهان را توسط نور حق و حقیقت منور و روشن می‏بیند، این روشنی به فضای درونی وجود او نیز مؤثر واقع شده و راه ترقی را بدون هیچ گونه ابهام و تاریکی یافته بر خلاف کسی که به اختیار نخواسته است از این روشنایی استفاده کند.

فلذا جهان در دید او پوچ و تاریک است. فردی که خالی از بینش و معرفت است آگاهانه ظلمت‏بی ایمانی را انتخاب کرده و به همین سبب خانه دل او نیز در این تاریک خانه، تاریک و ظلمانی خواهد بود.

«امیدواری‏» سومین اثری است که ایمان در طی طریق سعادت ایجاد می‏کند. به لحاظ حاکمیت منطق مادی جهان نسبت‏به مردی که در راه صحیح و یا راه باطل، راه عدالت‏یا راه ظلم، راه درست‏یا راه نادرست گام برمی‏دارد بی طرف و تفاوت است. نتیجه کار آنها بسته به این است که مقداری تلاش داشته باشند و پس!

اما اگر نگاهی به اصول و مبانی افراد با ایمان بیندازیم جهان آفرینش و تمام موجودات مخلوق خداوند تبارک تعالی نسبت‏به تلاش این دو دسته بی تفاوت و بی طرف نیست. بلکه حاکم بر آفرینش به طور جدی حامی و طرفدار کسانی است که در راه حق و حقیقت گام بر می‏دارند چرا که «ان تنصرو الله ینصرکم‏» (محمد/ ۷)

بر این اساس است که انسان مؤمن به لحاظ آنکه گامهای خود را طبق قوانین حرکت الهی تنظیم می‏کند نتیجه را هم از چنین برنامه‏ایی خواهان است. او در حقیقت‏خود را به این نحوه از نگرش و زندگی سپرده است، با اعتقاد و ایمان حرکت را آغاز کرده است، پس تمام پدیده‏هایی که در این راه ایجاد می‏شوند را هم از جانب همان مدیر و مدبر می‏بیند که گامهای قبلی و بعدی او را تنظیم می‏کند.

به واقع امیدواری تنها و تنها از این نکته ناشی می‏شود که انسان به موجودی که حرکت او را جهت‏بخشیده و تنظیم می‏کند، هدایت کرده و حمایت می‏کند، ایمان داشته باشد وعنصر توکل را قرین ایمان واقعی و حقیقی خود در نظر گرفته باشد، به خلاف کسانی که چنین توکل و ایمانی را انتخاب نکرده یا فراموش می‏کنند.

اینان بر اساس آن که خود را تنها مدبر امر می‏دانند در رویا رویی با مشکلات، موانع و سختی‏ها به دو نحو برخورد خواهند کرد:

– یا این که تازه متوجه یک مبدا متعالی خواهند شد، چه اینکه خداوند متعال در قرآن مجید می‏فرمایند که بندگان در اضطراب و تلاطم کشتی‏ها در دریا و به لحاظ ترس از غرق شدن، متوجه یک مبدا شده و هنگامی که به ساحل می‏رسند دوباره آن مبدا را فراموش می‏کنند.

– و یا این که گام‏های بعدی برداشته می‏شود، تا به آنجا که در ناامیدی مطلق گام برمی دارند که در این صورت دیگر هیچ انگیزه‏ای برای ادامه حرکت و طی مسیر زندگی باقی نخواهد ماند.

اثر چهارم ایمان به لحاظ انبساط آفرینی، آرامش خاطر است.

در مقدمه بحث آمد که انسان به لحاظ وجود امور فطری خواهان سعادت و تکامل است .

در برنامه‏ایی که از جانب خداوند متعال آمده، به وضوح و روشنی، از بدو تا ختم و در نهایت اتصال حقیقی ترسیم گشته است. به این لحاظ انسانی که در این راه گام برمی‏دارد، در همان گام‏های آغازین آرامش خاطر کاملی را می‏یابد که نتیجه احساس و تصور اتصال شیرینی است‏بین خالق و مخلوق.

این آرامش در مقابل، هیچ گاه یافت نمی‏شود، به لحاظ آنکه خزانه محدود تفکر آدمی توانایی و قابلیت آن را ندارد که تا به انتها حرکت را به یقین تنظیم کند، پس هر لحظه و هر آن دچار دلهره و اضطراب خواهد شد.

البته بیان فوق به این معنا نیست که انسان مؤمن با توکل و ایمان دست از تلاش برداشته یا تلاش مهمی کند، بلکه اعتقاد نگارنده بر آن است که عنصر تلاش در کنار عنصر اطمینان خاطر از شرایط و زمینه‏های حاکم بر راه می‏تواند مؤثر واقع شود، یعنی تلاش توسط ایمان و عقیده جهت‏یافته، تنظیم می‏شود و پایه‏ای یقینی می‏یابد; پس دیگر جایی برای اضطراب باقی نخواهد ماند، به لحاظ آنکه اضطراب، حاصل شک و تردید است و این شک و تردید در مورد انسانهای مؤمن هیچ گاه رخ نمایی نمی‏کند، به دلیل اینکه ارتباطی بین خالق و مخلوق، مؤمن و مؤمن بر قرار شده است که یک طرف این ارتباط خداوندی است که تمامت این تلاشها و حرکات توسط عنایت و توجه او جهت‏یافته و تنظیم می‏شوند.

انسان مؤمن به لحاظ آنکه به ایمان خود ایمان داشته و آگاهانه این راه را انتخاب می‏کند، تمام درها را به سوی ورود هر گونه تردید و دلهره می‏بندد، پس سکونت‏خاطر می‏یابد و این سکینه و آرامش او را به جلو می‏راند، مگر نه آن است که «الا بذکرالله تطمئن القلوب‏» .

۲٫ بهبود روابط اجتماعی

برای تبیین این اثر و بحث‏باید مقدماتی را چنین در نظر گرفت:

الف – انسان مانند برخی از جانداران دیگر، اجتماعی آفریده شده است ;

ب – زندگی در اجتماع نمی‏تواند به شکل فردی اداره شود، بلکه باید همه اعضاء اجتماع در آن سهیم بوده و شرکت کنند;

ج – شرکت در امور اجتماع زمانی به درستی امکان‏پذیر است که نوعی تقسیم کار بین افراد بر قرار شود که بر این اساس ارتباطات در انواع مختلف آن (اقتصادی، فرهنگی و…) برقرار می‏شود;

د روابط و ارتباطات اجتماعی زمانی می‏توانند یک جامعه را هدایت کنند که بر اساس قوانینی عادلانه تنظیم شده باشد و افراد، عدالت را در این قوانین جاری و ساری بیابند.

اگر نگاهی دقیق به مقدمات مطروحه بیفکنیم دو نکته باقی خواهد ماند ; ابتداآنکه ضمانت قوانین حاکم بر روابط چیست و سپس میزان توجه و عمل کردن افراد به این قوانین تا چه حدی است ؟

در بحث قبل آمد که در حیطه فردی زندگی آدمیان، آنچه مباحث و مسائل را تبیین کرده و جهت می‏بخشد همان «دین‏» است. دین صرفا مباحث فردی را در بر نمی‏گیرد و توجه خاصی را به زندگی و روابط اجتماعی معطوف می‏کند تا آنجا که بخش اعظمی از قوانین و مقررات دینی ناظر به اعمال و روابط اجتماعی آدمیان با یکدیگر است. به لحاظ آنکه عدالت‏خصیصه بارزی برای مدیر و مدبر اصلی این قوانین است، خود به خود جاری و ساری قوانین هم خواهد شد.

به عبارت دیگر عدالت عادل، عدالت قوانین موضوعه عادل را تضمین می‏کند، و همین عدالت مهم‏ترین عاملی است که آدمیان را جذب قوانین و امیدوار به اجرای این نوع از قانون کرده است.

با نگرشی دقیق با اصول موضوعه حاکم بر روابط اجتماعی مقرر از سوی خداوند متعال با محورهایی چون عدالت، خیر خواهی، شجاعت، وفای به عهد و…مواجه خواهیم شد که زیربنای یک اجتماع سالم، صحیح و به دور از هرگونه بدبینی، فساد، بی اعتمادی و. ..را تشکیل می‏دهد.

کاملا این نکته بدیهی است که انسانهایی که در حیطه فردی طبق قوانین الهی سالم تربیت می‏شوند، می‏توانند با اخوت و برادری، جامعه‏ای آرام، سالم، متعهد و رو به رشد را تضمین نمایند. آنچه این اعضاء را مانند یک کل متحد در پیکره جامعه به هم پیوند می‏دهد، اصول و ارزش‏های تضمین شده در دین است، آنجاست که:

بنی آدم اعضاء یکدیگرند

که در آفرینش ز یک گوهرند

بر این اساس که همه‏ی ما از دو بعد جسم و روان شکل یافته‏ایم، دقت در عوامل آسیب رساننده‏ی روانی و روحی و پیش‏گیری از بروز بیماری‏های روحی هم فی نفسه و برای افزایش سلامت روان مؤثر است و هم از آسیب‏های جسمانی ناشی از عدم تعادل روحی می‏کاهد.

به هر اندازه این تعادل یا سلامت روان دچار تغییراتی شود، انسان از حالت طبیعی خود خارج شده و نشانه‏های آشفتگی در او ظاهر خواهد گشت که از آن جمله می‏توان به ناکامی در دستیابی به اهداف و آرمان‏های پیش بینی شده اشاره کرد. نتیجه‏ی این ناکامی به طور معمول افسردگی، انزوا، ناامیدی و چه بسا اضطراب و دلواپسی از آینده است.

از این رو در این نوشتار برآنیم تا به اجمال، پیرامون سه مقوله‏ی تعیین و تشخیص اهداف، انتخاب وسایل و زمان بندی در مورد وسایل و اهداف بحث و بررسی نماییم. به امید آن که در آینده‏ای نه چندان دور، توفیق ارائه‏ی تفصیلی این مطالب حاصل شود.

این امر مسلم و بدیهی است که هر یک از ما تلاش‏های خود را در جهت رسیدن به اهدافی تنظیم می‏کنیم که به عنوان عناصر راه در نظر گرفته می‏شوند. این تلاش‏ها که طی روزها و هفته‏ها از سوی انسان‏ها انجام می‏پذیرند، گام به گام آن‏ها را به سوی نیل به هدف نزدیک‏تر می‏نمایند.

«هدفمندی‏» به عنوان یکی از اصول اساسی در زندگی مطرح است، اما نحوه‏ی دست‏یابی به اهداف و تنظیم وسایلی که طی راه را ممکن می‏سازد جزو نکات مهم در این راستا است.

پس:

اولا: انسان‏ها هدفمند زیست می‏کنند;

ثانیا: تمام تلاش خود را در راستای رسیدن به اهداف خرد و کلان زندگی مصروف می‏دارند.

اما با این وجود، حیرانی و سرگردانی، آسیب همیشگی کسانی است که سعی دارند در فراسوی تلاش خود، موفقیت را ببینند.

آسیب اصلی، عدم برنامه‏ریزی و طبقه بندی نکردن فعالیت‏ها و اهداف است. اگر بخواهیم در انتهای جاده‏ی زندگی موفقیت نهایی را برای خود رقم زنیم بایستی:

ابتدا اهداف را در سه سطح نهایی، متوسط و ابتدایی تقسیم کنیم. هدف غایی دربرگیرنده‏ی اهداف متوسط و اولیه است، به این نحو که اگر اهداف اولیه و سپس اهداف متوسط حاصل شوند در نهایت فرد به هدف غایی خود نایل می‏شود.

پس گام اول تعیین و تشخیص هدف غایی و اهداف متوسط است. از این رو بهتر است این اهداف و اولویت‏ها را بر روی کاغذ ثبت نماییم تا با تمرکز بیشتر در رتبه بندی و نیل به آن، تصمیم بگیریم.

پس از آن که اهداف سه گانه (اولیه، متوسط و غایی) مشخص گردید، باید براساس رتبه بندی اهداف، وسایل مورد نیاز مشخص شوند. نحوه‏ی تعیین این وسایل بدین گونه است که فرد با توجه به ظرف زمانی که در آن وجود دارد ترتب و نحوه‏ی استفاده از این وسایل را مشخص می‏کند. برای تشخیص او باید در ابتدا خوب فکر کند و در مخیله‏ی خود از ابتدا تا انتهای راه را پیش رود و سپس با مشورت با دیگرانی که این راه را طی کرده‏اند، وسایل تا حد امکان مطلوب را تشخیص دهد.

مثلا اگر تقرب به خداوند متعال هدف غایی باشد، تدریس با نیت تقرب هدف متوسط، پذیرش یا قبول شدن در امتحان و پذیرش استاد به عنوان هدف اولیه در نظر گرفته می‏شوند. برای نیل به اهداف غایی، متوسط و اولیه فرد طالب بایستی وسایلی چون تبحر در کلاس‏داری، گذراندن مقطع تحصیلی مورد نیاز، اطلاعات تخصصی کافی و… را فراهم نماید. نحوه‏ی فراهم شدن این وسایل و ترتب و تقدم آن با تفکر، مشورت وصلاح دید مسؤول آموزشی و اساتید مجرب قبلی امکان‏پذیر است. بخشی از وسایل، فرد را تا حصول هدف اولیه همراهی می‏کند، پس از آن هدف اولیه خود یکی از وسایل نیل به هدف، یا اهداف متوسط خواهد شد و به همین ترتیب با طی راه‏های ممکنی که نیل به هدف غایی را ممکن می‏سازد، فرد اهداف را یکی پس از دیگری پشت‏سر می‏گذارد.

نکته‏ای که باید توجه داشت آن که باید در انتخاب وسایل و اهداف بسیار زیاد محتاط بود و سریع عمل نمود، چرا که فرصت و زمان چون ابرها می‏گذرند و جای هیچ درنگی نیست.

تا به این جا دریافتیم که باید هر هدفی را به اهداف جزیی‏تر تقسیم نماییم، اهدافی که در صورت تحقق آن‏ها هدف اصلی محقق می‏شود. لذا باید برای انتخاب وسایل جهت نیل به هدف بکوشیم. در هر انتخاب ابتدا تفکر نماییم و پس از آن با مشورت با دیگران (صاحب نظران) وسایل به نحو قطعی انتخاب شوند.

گام سومی که هم اکنون بررسی می‏شود «زمان بندی‏» اهداف و وسایل است که چون دو گام قبلی دارای اهمیت ویژه‏ای است.

گام‏های قبلی (یعنی تعیین اهداف و وسایل) به عنوان محتوی در قالب زمان ریخته می‏شوند و تعیین این قالب نیز احتیاج به تفکر و مشورت دارد. برای زمان بندی بایستی توجه داشت که:

۱٫ متوسط زمانی که در آن مدت می‏توان به هدف یا اهداف رسید را در نظر بگیرید (زمان حداقل و حداکثر شما را به نتیجه‏ی غایی نمی‏رساند.)

۲٫ مقداری از زمان را به عنوان زمان سوخته شده، پیش بینی کنید. (این زمان صرف امور و حوادث غیر مترقبه می‏شوند.)

۳٫ زمان را نیز چون هدف یا اهداف از حالت کلی خارج نموده و تبدیل به قطعه‏های زمانی کوچک‏تر یا محدودتر نمایید.

۴٫ در انتهای هر قطعه‏ی زمانی با مرور زمانی که گذشته است، میزان موفقیت‏یا عدم آن را بسنجید.

۵٫ ضمن سنجش، موفقیت‏یا عدم آن برای خود، تشویق و یا تنبیه‏هایی (متناسب با روحیات خود) در نظر بگیرید.

۶٫ در تشویق و یا تنبیه خود، با خود صریح بوده و به صراحت عمل کنید.

۷٫ این سنجش و مراقبت را در پایان تمام قطعه‏های زمانی داشته باشید. مراقبت نهایی حاصل جمع مراقبت‏های قبلی است که در پایان تک تک قطعات زمانی ثبت‏شده‏اند.

۸٫ در انتهای زمان در نظر گرفته شده، تجربیات اندوخته شده‏ی خود را حتما با ذکر موضوع بر روی صفحه‏ای ثبت نمایید تا در زمان‏های بعد بتوانید برای خود و یا دیگران به عنوان تجربه استفاده کنید.

مرور نهایی:

– تلاش‏های روزمره‏ی ما عناصری هستند که با طی شدن آن به اهداف مورد نظر می‏رسیم.

– برای رسیدن سریع‏تر و بهتر به این اهداف باید:

اولا: هدف یا اهداف را در اهداف کوچک‏تر یا جزیی‏تر که راحت‏تر قابلیت دسترسی دارند، تقسیم نماییم;

ثانیا: برای رسیدن به هر کدام از این اهداف، وسایلی را انتخاب نماییم و برای آن‏ها برنامه ریزی کنیم;

ثالثا: زمان مورد نیاز برای نیل به اهداف را پیش‏بینی کرده و براساس پیش بینی حرکت را آغاز کنیم، سپس با کنترل گام به گام پیش‏بینی، خود را بیازماییم;

رابعا: برای فعالیت‏های خود تشویق و تنبیه‏هایی در نظر بگیریم و در اعمال آن‏ها با خود به صراحت عمل نماییم.

پی‏نوشت‏ها:

۱) سوره انسان، آیه / ۷۶٫

۲) سید مصطفی دشتی، معارف و معاریف، ج ۱، انتشارات اسماعیلیان. قم، ۱۳۶۹٫

۳) مرتضی مطهری، مقدمه‏ای بر جهانی بینی اسلامی، انتشارات صدرا.